Korzeń mniszka lekarskiego - właściwości, na co pomaga, przeciwwskazania

Korzeń mniszka lekarskiego to ceniony surowiec zielarski.

Mniszek lekarski kojarzysz pewnie z żółtymi kwiatami, dmuchawcami i syropem. Tymczasem pod ziemią kryje się równie ciekawy surowiec. Korzeń mniszka od lat wykorzystuje się w ziołolecznictwie i w kuchni. Dawniej po wysuszeniu i uprażeniu służył jako zamiennik kawy. 1

Preparaty z mniszka pomagają przy niestrawności, wzdęciach i słabym apetycie. Wykorzystuje się go także przy dolegliwościach wątroby i układu moczowego. 2, 3

Z niepozornego chwastu robi się więc całkiem ciekawy surowiec zielarski. Zostań ze mną, aby dowiedzieć się, jak działa korzeń mniszka, co z nim zrobić i kiedy go stosować!

Czym jest korzeń mniszka lekarskiego?

Korzeń mniszka jest dla rośliny jak garb dla wielbłąda. Pełni funkcję spichrzową, czyli magazynuje zapasy potrzebne do przetrwania i ponownego wzrostu wiosną. Jesienią gromadzi szczególnie dużo cennych substancji. Związki zawarte w korzeniu mniszka to inulina, gorycze, kwasy fenolowe, triterpeny i fitosterole. 3, 4

Łacińska nazwa korzenia to Taraxaci Radix. Korzeń mniszka jest gruby, palowy i sięga głęboko w ziemię. W medycynie ludowej Europy i w Tradycyjnej Medycynie Chińskiej wykorzystuje się go od dawna – głównie w formie

Mniszek lekarski, czyli mniszek pospolity (Taraxacum officinale), to bylina z rodziny astrowatych. Surowcami zielarskimi, które możemy z niego pozyskać, są kwiaty, korzeń i liście. Wszystkie posłużą nam do zrobienia herbaty z mniszka lekarskiego.

Liście mniszka wykorzystuje się w mieszankach ziołowych i dodaje do sałatek. Z kwiatów mniszka lekarskiego przygotowuje się syropy i pyszny napar. Zatem włączenie mniszka do swojej diety jest bardzo proste.

W tym artykule skupiamy się nie na całym mniszku, ale na składzie, właściwościach i zastosowaniu jego cennego korzenia.

Skład chemiczny korzenia mniszka lekarskiego

Korzeń mniszka nie ma przez cały rok dokładnie takiego samego składu. Roślina zużywa i odkłada w nim substancje zapasowe zależnie od pory roku, dlatego znaczenie ma termin zbioru. Najlepiej widać to na przykładzie inuliny. Wiosną jej zawartość wynosi około 2%, a jesienią dochodzi nawet do 40% suchej masy korzenia. 4

Związki zawarte w korzeniu mniszka to:

• inulina – rozpuszczalny błonnik i materiał zapasowy rośliny,
• laktony seskwiterpenowe – związki gorzkie odpowiadające za charakterystyczny smak surowca,
• kwasy fenolowe, w tym kwas cykoriowy, chlorogenowy, kawowy i ferulowy,
• triterpeny, w tym taraksasterol i jego pochodne,
• fitosterole,
• garbniki,
• flawonoidy.

W starszej literaturze możesz spotkać również nazwę taraksacyna. Używano jej jako zbiorcze określenie wobec gorzkich składników mniszka. 3, 4

Na co pomaga korzeń mniszka lekarskiego? Właściwości zdrowotne

Przyjrzyjmy się bliżej licznym właściwościom korzenia mniszka. Na wstępie zaznaczę, że większość z nich zaczerpnięta jest z literatury zielarskiej, ale niektóre zostały uzasadnione w badaniach medycyny współczesnej.

Apetyt i trawienie

• pobudza wydzielanie enzymów trawiennych, czyli wydzielanie soku żołądkowego, soku trzustkowego i enzymów jelitowych
• ułatwia trawienie
• pobudza apetyt
• działa lekko przeczyszczająco
• według źródeł zielarskich działa rozkurczowo

2, 3, 5

Korzystny wpływ na wątrobę i drogi żółciowe

• wspomaga pracę wątroby
• działa żółciotwórczo i żółciopędnie
• wspomaga odpływ żółci
• wykazuje działanie hepatoprotekcyjne, czyli chroni kondycję wątroby i pęcherzyka żółciowego

3, 5, 6

Zdrowie układu moczowego

• działa moczopędnie, czyli zwiększa ilość wydalanego moczu
• wspomaga usuwanie nadmiaru wody z organizmu
• pozytywnie wpływa na zdrowie nerek
• tradycyjnie stosuje się go do przepłukiwania dróg moczowych z osadu

2, 3, 5

Jelita i mikrobiota

• jest źródłem inuliny, dlatego działa prebiotycznie, ponieważ inulina stanowi pożywkę dla bakterii jelitowych 7

Metabolizm

• w badaniach wstępnych ekstrakty z mniszka wykazały korzystny wpływ na poziom glukozy i cholesterolu we krwi, ale nie wiadomo jeszcze czy odwar z korzenia obniża poziom cukru u ludzi 8, 9

Inne

• korzeń mniszka wykazuje również działanie przeciwzapalne i przeciwbakteryjne 10, 11

Jak stosować korzeń mniszka lekarskiego?

Korzeń mniszka możesz stosować w kilku formach. Najczęściej wykorzystuje się suszony korzeń cięty, z którego przygotujesz odwar. Surowiec zalewa się wodą i krótko gotuje, ponieważ twardy korzeń wymaga mocniejszej ekstrakcji niż delikatne liście czy kwiaty. Możesz spotkać również napar z korzenia, czyli popularnie określaną herbatę z mniszka lekarskiego. W zielarstwie stosuje się też nalewkę, sok ze świeżego korzenia oraz płynne i suche ekstrakty z mniszka. Sproszkowany korzeń trafia natomiast do kapsułek i innych gotowych preparatów z mniszka. EMA wymienia odwar, świeży sok oraz preparaty płynne jako tradycyjne przetwory z mniszka. 2

Korzeń ma również zastosowanie kulinarne. Możesz jeść go na surowo lub po ugotowaniu, choć ma wyraźnie gorzki smak. Suszony korzeń można uprażyć, rozdrobnić, a następnie zaparzyć lub krótko gotować w wodzie. Otrzymasz w ten sposób ciemny, gorzki napój, który tradycyjnie stosowano jako zamiennik kawy. 1

Korzeń mniszka ma również zastosowanie w kosmetyce. Ekstrakty z korzenia wykorzystuje się je jako składniki łagodzące podrażnienia i zaczerwienienie skóry.

Jeśli chcesz wiedzieć, jak przygotować odwar, napar lub nalewkę, ile surowca użyć i jak często go przyjmować, sprawdź osobny poradnik: Jak zażywać korzeń mniszka lekarskiego?

Mniszek lekarski korzeń: przeciwwskazania i skutki uboczne

Tego surowca nie stosuj, jeśli:

• masz kamicę żółciową, niedrożność albo zapalenie dróg żółciowych
• masz rozpoznaną chorobę wątroby
• masz alergię na mniszek lub inne rośliny z rodziny astrowatych
• jesteś w ciąży albo karmisz piersią
• masz ciężką chorobę serca lub nerek i musisz ograniczać ilość przyjmowanych płynów
• przyjmujesz leki przeciwcukrzycowe, przeciwzakrzepowe, przeciwpłytkowe lub moczopędne

Skutki uboczne występują rzadko. Mogą obejmować reakcje alergiczne, wysypkę, zgagę, niestrawność, ból żołądka i łagodną biegunkę.

Preparatów z korzenia nie podawaj dzieciom poniżej 12. roku życia.

2, 12, 13

Źródła

1. 1. Taraxacum officinale – Dandelion – Plants For A Future. https://pfaf.org/user/plant.aspx?latinname=taraxacum+officinale
2. 2. European Union herbal monograph on Taraxacum officinale F.H. Wigg., radix – European Medicines Agency. https://www.ema.europa.eu/en/documents/herbal-monograph/final-european-union-herbal-monograph-taraxacum-officinale-fh-wigg-radix_en.pdf
3. 3. Ziele i korzeń mniszka – Herba et Radix Taraxaci w praktycznej fitoterapii – Henryk Różański. https://rozanski.li/5433/ziele-i-korzen-mniszka-herba-et-radix-taraxaci-w-praktycznej-fitoterapii/
4. 4. Assessment report on Taraxacum officinale F.H. Wigg., radix – European Medicines Agency. https://www.ema.europa.eu/en/documents/herbal-report/final-assessment-report-taraxacum-officinale-fh-wigg-radix_en.pdf
5. 5. Multilateral Use of Dandelion in Folk Medicine of Central-Eastern Europe. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC11723127/
6. 6. In vitro and in vivo hepatoprotective effects of the aqueous extract from Taraxacum officinale (dandelion) root against alcohol-induced oxidative stress. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/20347918/
7. 7. The bifidogenic effect of Taraxacum officinale root. https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0367326X04001972
8. 8. Hypoglycemic effect of Taraxacum officinale root extract and its synergism with Radix Astragali extract. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/33841825/
9. 9. Hypolipidemic and antioxidant effects of dandelion (Taraxacum officinale) root and leaf on cholesterol-fed rabbits. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/20162002/
10. 10. Sesquiterpene glucosides from anti-leukotriene B4 release fraction of Taraxacum officinale. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/11491394/
11. 11. Characterisation of antimicrobial extracts from dandelion root (Taraxacum officinale) using LC-SPE-NMR. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/25644491/
12. 12. Dandelion: Usefulness and Safety – National Center for Complementary and Integrative Health. https://www.nccih.nih.gov/health/dandelion
13. 13. Dandelion – Memorial Sloan Kettering Cancer Center. https://www.mskcc.org/cancer-care/integrative-medicine/herbs/dandelion