Wrotycz na kleszcze – czy działa i jak go stosować?

Wrotycz pospolity (Tanacetum vulgare L.) to intensywnie pachnąca bylina z rodziny astrowatych, którą w Polsce można spotkać na łąkach, przy drogach, na polanach i nieużytkach. Łatwo rozpoznasz ją po sztywnej łodydze, pierzastych liściach i charakterystycznych, żółtych koszyczkach kwiatowych. Roślina rozrasta się za pomocą kłączy i może tworzyć duże skupiska. 1  2

Silny, charakterystyczny zapach wrotyczu, przypominający kamforę, od dawna wykorzystywano do odstraszania owadów. Dzisiaj wiemy, że tradycyjne zastosowanie ma również pewne podstawy naukowe. Badania laboratoryjne potwierdzają działanie składników wrotyczu na kleszcza pospolitego (Ixodes ricinus). Nie oznacza to jednak, że każdy domowy napar lub spray zapewnia taką samą ochronę jak przebadany repelent.

Czy wrotycz działa na kleszcze?

Tak, wrotycz wykazuje działanie odstraszające na kleszcze w badaniach laboratoryjnych. Najlepiej udokumentowane dane dotyczą olejku eterycznego otrzymanego z kwiatostanów oraz ekstraktów przygotowanych w warunkach laboratoryjnych. Nie ma natomiast badań klinicznych pozwalających określić skuteczność i czas działania domowych preparatów stosowanych na człowieku.

Co wiadomo o działaniu wrotyczu na kleszcze?

Najważniejsze badanie przeprowadzili Pålsson i wsp. w 2008 r. Naukowcy sprawdzili działanie olejku eterycznego otrzymanego z kwiatów wrotyczu na poszukujące żywiciela nimfy kleszcza pospolitego. Frakcje olejku o największej aktywności osiągały w warunkach laboratoryjnych 90–100% repelencji. 3

Badacze przetestowali również pojedyncze składniki olejku. Tujon, 1,8-cyneol, α-terpineol, 4-terpineol, werbenol i werbenon zastosowane w stężeniu 0,5% dawały 64–72% repelencji. Olejki z dwóch badanych populacji wrotyczu różniły się składem: w jednej dominowały α-pinen, β-pinen i pinokamfon, w drugiej β-tujon i kamfora, mimo to oba wykazywały podobną aktywność wobec kleszczy. 3

Inny rodzaj działania wykazali Smolarz i wsp. w 2013 r. Autorzy przebadali ekstrakty z 23 surowców roślinnych. Metanolowy ekstrakt z Tanacetum vulgare L. należał do najbardziej aktywnych i w stężeniu 6,8 mg/ml powodował śmierć Ixodes ricinus w ciągu godziny. Było to działanie akarobójcze, czyli toksyczne dla kleszczy, a nie klasyczny efekt odstraszający. 4

Nie należy też zakładać, że każdy wrotycz ma identyczny skład. Rohloff i wsp. w 2004 r. przebadali rośliny z 40 stanowisk i wyróżnili siedem chemotypów olejku. W zależności od rośliny dominowały w nim tujon, kamfora, 1,8-cyneol lub inne terpeny. W chemotypie tujonowym β-tujon stanowił nawet 81% olejku. 5

Dlatego nie można przełożyć wyniku uzyskanego dla konkretnego olejku na dowolny napar przygotowany ze świeżo zebranego ziela lub pęk suchego ziela.

Czy zapach wrotyczu odstrasza kleszcze?

Lotne składniki olejku odpowiadają za intensywną woń rośliny i uczestniczą w jej działaniu repelencyjnym. Wrotycz zawiera zależnie od chemotypu tujon, kamforę, 1,8-cyneol, borneol i liczne inne terpeny. Henryk Różański wymienia ponadto tanacetynę, flawonoidy i liczne laktony seskwiterpenowe. 6

Wrotycz to roślina o zapachu ziołowo-miodowym, który odstrasza muchy, komary, mrówki, mszyce, mole oraz kleszcze. Tradycyjnie świeże liście rozgniatano przed wyjściem w teren, natomiast z ziela przygotowywano napary do użytku zewnętrznego. 7

Warto jednak dodać, że dobrze udokumentowano efekt laboratoryjny olejku eterycznego, ale nie określono skuteczności domowych wyciągów podczas spaceru po lesie czy łące.

Jak stosować wrotycz na kleszcze?

Do walki z kleszczami wykorzystuje się świeże lub suszone ziele, napar, wyciąg albo olejek eteryczny. Poszczególne formy nie są jednak równoważne. Badania naukowe dotyczyły przede wszystkim olejku i ekstraktów, natomiast świeże ziele oraz napary należą do tradycyjnych sposobów stosowania rośliny.

Wrotycz świeży – jak wykorzystać go do ochrony przed kleszczami?

Jeśli potrafisz prawidłowo rozpoznać roślinę, możesz wykorzystać świeże liście i kwitnące ziele. Wrotycz zaczyna kwitnąć latem, tworząc liczne żółte kwiaty skupione w niewielkie koszyczki.

Tradycyjny sposób polega na rozgnieceniu świeżych liści i potarciu nimi odsłoniętych części ciała przed wyjściem w teren. 7  8

Nie traktuj jednak tej metody jako gwarantowanej ochrony. Świeża roślina może mieć bardzo różną zawartość olejku, a kontakt ze skórą u niektórych osób może wywołać podrażnienie lub reakcję alergiczną.

Napar z wrotyczu na kleszcze – jak go przygotować?

Teoretycznie ziele wrotyczu można zaparzyć, a ostudzonym naparem spryskać ciało. Jednak ta metoda nie ma podstaw, aby obiecywać jej skuteczność przeciwko kleszczom… Nie wiadomo, jak długo będzie działać taki oprysk – kluczowe związki lotne mogą się ulotnić po kilku minutach.

Spray z wrotyczu na kleszcze – jak zrobić?

Najprostszy domowy spray to ostudzony i dokładnie przecedzony napar przelany do butelki z atomizerem. Możesz stosować go przede wszystkim na odzież i obuwie.

Proporcje: 3 łyżki świeżego lub suchego ziela / kwiatów na 2 szklanki wrzącej wody. Odstaw pod przykryciem na 30 minut.

Jeżeli planujesz kontakt preparatu ze skórą, najpierw wykonaj próbę na niewielkim fragmencie. Nie rozpylaj go na twarz, oczy, błony śluzowe ani uszkodzony naskórek.

Wrotycz suszony na kleszcze – czy można go wykorzystać?

Suszony wrotycz nadaje się do przygotowania naparu i wywaru, które potencjalnie mogą odstraszyć kleszcze.

Jednak my jako team z Magicznego Ogrodu – w którym kikloro z nas miało już boreliozę – odradzamy poleganie wyłącznie na roślinnych środkach na kleszcze. Borelioza to ciężka choroba wieloukładowa, która niestety dopada ludzi coraz częściej z uwagi na mnogość kleszczy w naszym klimacie i otoczeniu leśnym.

Negatywne konsekwencje zastosowania mocno chemicznego preparatu na kleszcze z deetem są zdecydowanie niższe niż konsekwencje zachorowania na boreliozę.

Dlatego już lepiej zastosować ten chemiczny preparat oraz strategię unikania ukąszeń za pomocą odpowiedniego ubioru niż bawić się w roślinne środki, które nie wiadomo czy zadziałają, jak długo będą działać i czy na pewno zapobiegną ukąszeniu.

Wrotycz na kleszcze – gdzie go stosować?

Najpraktyczniejsze zastosowanie domowych preparatów to odzież, obuwie i otoczenie domu. Bezpośrednie stosowanie na skórę wymaga większej ostrożności.

Wrotycz na ubranie i obuwie

Ostudzonym naparem możesz lekko spryskać nogawki spodni, skarpety oraz zewnętrzną powierzchnię obuwia. To miejsca szczególnie istotne podczas chodzenia po wysokiej trawie i zaroślach.

Nie zakładaj jednak, że taki zabieg daje pełną ochronę. W badaniach domowych preparatów z wrotyczu nie określono czasu skutecznego odstraszania po wyschnięciu na materiale. Jeżeli wybierasz się w teren o dużej aktywności kleszczy, zastosuj sprawdzony repelent zgodnie z jego etykietą.

Wrotycz w ogrodzie i wokół domu

Wrotycz jest odporną byliną, która może rozrastać się przez kłącza i pozostawać w jednym miejscu przez wiele lat. Możesz posadzić go w części ogrodu albo w większym pojemniku. Nadaje się również do uprawy jako roślina balkonowa, choć ze względu na ekspansywny wzrost wymaga odpowiednio dużej donicy.

Preparaty z wrotyczu mają znacznie szerszą tradycję wykorzystania w ogrodzie niż wyłącznie w walce z kleszczami. Stosuje się je na mszyce, mrówki, roztocza, pędraki i inne szkodniki. 8

Czy można stosować wrotycz bezpośrednio na skórę?

Rozgniecione liście i napar były tradycyjnie stosowane zewnętrznie. 7

Nie stosuj jednak nierozcieńczonego olejku eterycznego z wrotyczu bezpośrednio na skórę. Jest znacznie bardziej skoncentrowany niż napar i może działać drażniąco. 7  9

Czy wrotycz na kleszcze jest bezpieczny?

Naturalne pochodzenie nie oznacza bezpieczeństwa. Wrotycz jest rośliną silnie działającą, a jego olejek może zawierać znaczące ilości tujonu.

Czy wrotycz może podrażniać skórę?

Tak. Kontakt z wrotyczem może u osób wrażliwych wywołać miejscową reakcję skórną. Opisano przypadki alergicznego kontaktowego zapalenia skóry po ekspozycji na Tanacetum vulgare. 10

Jeżeli chcesz użyć domowego preparatu zewnętrznie, wykonaj najpierw niewielki test skórny. Przerwij stosowanie, jeśli pojawi się pieczenie, silne zaczerwienienie, świąd lub inny objaw reakcji alergicznej.

Szczególną ostrożność zachowaj z olejkiem eterycznym. Im wyższe stężenie substancji lotnych, tym większe ryzyko podrażnienia. 9

Kto powinien zachować szczególną ostrożność?

Nie eksperymentuj z preparatami wrotyczowymi na skórze małych dzieci, na uszkodzonym lub podrażnionym naskórku ani przy znanej alergii na rośliny z rodziny astrowatych. Ostrożność jest wskazana również wtedy, gdy wcześniej występowały reakcje na kosmetyki i olejki eteryczne.

Wrotycz do użytku zewnętrznego i doustnego to dwa różne zagadnienia. Tradycyjne zastosowanie na skórę nie oznacza, że napar przygotowany do spryskiwania należy pić.

Wrotycz na kleszcze – o czym warto pamiętać?

Wrotycz ma ciekawy potencjał jako repelent naturalnego pochodzenia. Nie jest wyłącznie ludowym sposobem – działanie na Ixodes ricinus rzeczywiście zaobserwowano w badaniach. Trzeba jednak odróżnić laboratoryjny olejek i ekstrakt o znanym składzie od domowych preparatów, których stężenie może zmieniać się z każdym zbiorem.

Czy wrotycz może zastąpić repelent na kleszcze?

Naszym zdaniem nie – nie traktuj go jako zamiennika sprawdzonego repelentu, szczególnie podczas dłuższego pobytu w lesie, spaceru w wysokiej trawie lub na terenach o dużej liczbie kleszczy.

Jeśli idziesz do lasu na pół godziny i jesteś dobrze ubrana/ubrany – wtedy możesz poeksperymentować ze spryskaniem ubrań wrotyczem dla dodatkowej ochrony.

Co zrobić, jeśli znajdziesz kleszcza na skórze?

Jeżeli kleszcz już się wkłuł, nie stosuj na niego wrotyczu, oleju, alkoholu ani innych domowych preparatów.

Chwyć kleszcza pęsetą możliwie blisko skóry i wyciągnij zdecydowanym ruchem pionowo do góry. Nie zgniataj go ani nie przekręcaj. Następnie zdezynfekuj miejsce wkłucia i umyj ręce. GIS zaleca obserwowanie skóry przez kolejny miesiąc. 14

Jeśli pojawi się rumień wędrujący, gorączka, bóle mięśni lub inne niepokojące objawy, skontaktuj się z lekarzem.

Źródła

1. Royal Botanic Gardens, Kew – Tanacetum vulgare L., Plants of the World Online https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:252568-1

2. Wrotycz pospolity – Wikipedia https://pl.wikipedia.org/wiki/Wrotycz_pospolity

3. Pålsson K., Jaenson T.G.T., Baeckström P., Borg-Karlson A.K., Tick repellent substances in the essential oil of Tanacetum vulgare, Journal of Medical Entomology, 2008 https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/18283947/

4. Smolarz H.D., Jędruch M., Rzymowska J., Bajorska A., Acaricidal effect of some plants on Ixodes ricinus – a pilot study, Current Issues in Pharmacy and Medical Sciences, 2013 https://czasopisma.umlub.pl/curipms/article/view/1793

5. Rohloff J., Mordal R., Dragland S., Chemotypical variation of tansy (Tanacetum vulgare L.) from 40 different locations in Norway, Journal of Agricultural and Food Chemistry, 2004 https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/15030239/

6. Henryk Różański, Wrotycz – Tanacetum w praktycznej terapii https://rozanski.ch/forum/index.php?topic=8196.0

7. Lasy Państwowe, Leśny straszak na komary https://www.lasy.gov.pl/pl/informacje/aktualnosci/lesny-straszak-na-komary

8. Małopolski Ośrodek Doradztwa Rolniczego, Wrotycz – zioło do zwalczania chorób i szkodników w ogrodach przydomowych https://www.modr.pl/uprawa-i-zastosowanie-ziol/strona/wrotycz-ziolo-do-zwalczania-chorob-i-szkodnikow-w-ogrodach

9. NIZP PZH – PIB, Repelenty w profilaktyce chorób odkleszczowych https://www.pzh.gov.pl/repelenty-w-profilaktyce-chorob-odkleszczowych/

10. Mark K.A., Brancaccio R.R., Soter N.A., Cohen D.E., Allergic contact and photoallergic contact dermatitis to plant and pesticide allergens, Archives of Dermatology, 1999 https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/9923784/

11. European Medicines Agency, Public statement on the use of herbal medicinal products containing thujone – Revision 1 https://www.ema.europa.eu/en/use-herbal-medicinal-products-containing-thujone-scientific-guideline

12. Główny Inspektorat Sanitarny, Informacja dotycząca bezpieczeństwa i skuteczności stosowania repelentów – produktów odstraszających kleszcze https://www.gov.pl/web/gis/informacja-dotyczaca-bezpieczenstwa-i-skutecznosci-stosowania-repelentow—-produktow-odstraszajacych-kleszcze

13. NIZP PZH – PIB, Babeszjoza https://www.pzh.gov.pl/projekty-i-programy/profilaktyka-chorob-odkleszczowych/babeszjoza/

14. Główny Inspektorat Sanitarny, Mały kleszcz – duży problem https://www.gov.pl/web/gis/maly-kleszcz—duzy-problem