Maślan sodu na refluks – czy pomaga i jak go stosować?

Nic dziwnego, że wiele osób pyta też, czy maślan sodu na refluks ma sens. Skoro refluks żołądkowo-przełykowy dotyczy przewodu pokarmowego, a kwas masłowy kojarzy się ze zdrowiem jelit, połączenie wydaje się logiczne.

Tylko że w układzie trawiennym logika „jelita = refluks” bywa zbyt szybka. Refluks dzieje się głównie na styku żołądka i przełyku. Maślan sodu działa przede wszystkim niżej — zwłaszcza w jelicie grubym. To nie znaczy, że nie może być pomocny u części osób z refluksem. Znaczy natomiast, że trzeba jasno oddzielić dwie rzeczy: bezpośrednie leczenie refluksu od wspierania jelit, które u niektórych osób mogą nasilać objawy trawienne.

Refluks a układ pokarmowy – co ma z tym wspólnego jelito?

Refluks żołądkowo-przełykowy polega na cofaniu się treści żołądkowej do przełyku. Ta treść może zawierać kwas solny, pepsynę, żółć i częściowo strawiony pokarm. Kiedy regularnie drażni nabłonek przełyku, pojawia się zgaga, pieczenie za mostkiem, kwaśne odbijanie, chrypka, kaszel albo uczucie cofania pokarmu.

Najważniejszym „zaworem” między żołądkiem a przełykiem jest dolny zwieracz przełyku. Gdy działa prawidłowo, przepuszcza pokarm w dół i ogranicza cofanie treści żołądkowej. Gdy zbyt często się rozluźnia, gdy ciśnienie w żołądku rośnie albo gdy opróżnianie żołądka jest spowolnione, refluks może się nasilać.

I tu wchodzi jelito. Nie dlatego, że jelito grube samo „robi refluks”, ale dlatego, że cały przewód pokarmowy działa jak połączony system. Wzdęcia, nadmierna fermentacja, zaparcia, uczucie pełności, zaburzona motoryka jelit i nadwrażliwość trzewna mogą zwiększać odczuwanie dolegliwości trawiennych. U części osób refluks nasila się wtedy, gdy brzuch jest rozdęty, po dużym posiłku, po produktach silnie fermentujących albo przy wolniejszej pracy jelit.

To ważne, bo maślan sodu nie jest substancją, która neutralizuje kwas żołądkowy. Nie działa jak lek zobojętniający, nie blokuje pompy protonowej i nie zmniejsza bezpośrednio wydzielania kwasu solnego. Jego główne pole działania to jelita: błona śluzowa, komórki nabłonka jelitowego, mikrobiota, lokalna odpowiedź zapalna i motoryka jelit.

Dlatego pytanie nie powinno brzmieć tylko: „czy pomaga maślan sodu na refluks?”. Lepsze pytanie brzmi: czy u osoby z refluksem występują też problemy jelitowe, które maślan sodu może pośrednio wspierać?

Czy maślan sodu może wspierać osoby z refluksem?

Maślan sodu może wspierać osoby z refluksem pośrednio, jeśli refluksowi towarzyszą objawy jelitowe: IBS, zaparcia, biegunki, wzdęcia, zaburzona motoryka, dieta uboga w błonnik albo podejrzenie osłabionej bariery jelitowej.

Nie ma jednak dobrych badań klinicznych pokazujących, że suplementacja maślanem sodu sama w sobie leczy refluks żołądkowo-przełykowy, zmniejsza zgagę albo ogranicza cofanie treści żołądkowej do przełyku. Aktualne wytyczne leczenia GERD skupiają się na diagnostyce, modyfikacji stylu życia i lekach ograniczających kwaśność treści żołądkowej, zwłaszcza inhibitorach pompy protonowej, a nie na maślanie sodu.

Jak działa maślan sodu w układzie pokarmowym?

Maślan sodu to sól kwasu masłowego, czyli inaczej sól sodowa kwasu masłowego. Kwas masłowy należy do krótkołańcuchowych kwasów tłuszczowych, czyli SCFA. Powstaje naturalnie w jelicie grubym, gdy bakterie jelitowe fermentują błonnik, skrobię oporną i inne niestrawione węglowodany.

Innymi słowy: jesz produkty roślinne, część błonnika przechodzi niestrawiona do jelita grubego, a tam bakterie robią z niej m.in. kwas masłowy. To jeden z powodów, dla których dieta bogata w błonnik jest tak ważna dla mikrobioty i zdrowia jelit.

Maślan sodu uznawany jest za jeden z ważniejszych związków dla jelita grubego, ponieważ jest źródłem energii dla komórek nabłonka. Komórki wyściełające jelito chętnie używają maślanu jako paliwa. W badaniach opisuje się, że butyrate, czyli maślan/kwas masłowy, jest dominującym źródłem energii dla kolonocytów, czyli komórek nabłonka jelita grubego.

Maślan sodu działa na kilka obszarów:

• wspiera komórki nabłonka jelitowego,
• utrzymuje barierę jelitową,
• zmniejsza lokalne procesy zapalne,
• reguluje środowisko mikrobioty,
• wpływa na motorykę jelit,
• wspiera prawidłowe funkcjonowanie jelita grubego.

Wpływ maślanu sodu na barierę jelitową i stan zapalny

Maślan sodu jest źródłem energii dla komórek nabłonka jelitowego i bierze udział w utrzymaniu szczelności bariery jelitowej. Przeglądy badań opisują jego wpływ na procesy zapalne, integralność bariery i homeostazę jelitową.

To nie znaczy, że maślan „regeneruje wszystko” ani że każda osoba z refluksem go potrzebuje. Słowo regeneracja bywa w marketingu nadużywane. Lepiej powiedzieć precyzyjnie: maślan jest ważnym paliwem dla komórek nabłonka jelita grubego i może wspierać warunki potrzebne do prawidłowej pracy błony śluzowej jelit.

Maślan sodu a refluks – co mówią badania?

Tu trzeba być uczciwym: badań bezpośrednio nad hasłem „maślan sodu na refluks” jest mało, a obecne dane nie pozwalają powiedzieć, że suplementacja maślanu sodu jest leczeniem GERD.

Są natomiast ciekawe badania pośrednie.

U pacjentów z GERD badano krótkołańcuchowe kwasy tłuszczowe w ślinie. Wykazano, że SCFA, w tym związki z grupy kwasu masłowego, są obecne zarówno u osób zdrowych, jak i u pacjentów z refluksem. Część z nich była wyższa u osób z GERD, ale nie wykazano korelacji z nasileniem objawów, obrazem endoskopowym czy parametrami klinicznymi. To sugeruje raczej związek ze środowiskiem mikrobiologicznym górnego odcinka przewodu pokarmowego, a nie dowód, że podawanie maślanu leczy refluks.

Mamy też ważny kontrapunkt. Fermentacja w jelicie grubym nie zawsze będzie sprzymierzeńcem osoby z refluksem. W badaniu z fruktooligosacharydami, czyli fermentującym składnikiem prebiotycznym, u pacjentów z GERD wzrosła liczba przejściowych rozluźnień dolnego zwieracza przełyku, epizodów refluksu, ekspozycja przełyku na kwas i nasilenie objawów.

To jest bardzo ważne praktycznie. U niektórych osób fermentujące składniki diety, błonnik, prebiotyki albo probiotyki mogą poprawiać pracę jelit, ale u innych – zwłaszcza przy dużych dawkach i szybkim wprowadzaniu – mogą nasilać wzdęcia, odbijanie i uczucie ciśnienia w brzuchu. Dlatego maślan sodu z probiotykiem albo preparaty zawierające błonnik nie zawsze będą dobrym pierwszym wyborem przy aktywnym refluksie i silnych wzdęciach.

Jak stosować maślan sodu przy refluksie?

Przy refluksie najbezpieczniej myśleć o maślanie sodu jako o wsparciu jelit, a nie jako o preparacie doraźnym na zgagę. To nie jest suplement, który bierze się po ostrym posiłku z oczekiwaniem, że „zgasi” pieczenie w przełyku.

Kiedy można zauważyć efekty?

Jeśli maślan sodu ma pomóc, zwykle nie będzie to efekt po jednej kapsułce. W badaniach dotyczących IBS oceniano działanie po kilku tygodniach, często po 4, 8 albo 12 tygodniach suplementacji. W jednym z badań z preparatem zawierającym mikrokapsułkowany maślan sodu, probiotyki i scFOS różnice w odczuciu wystarczającej ulgi w objawach IBS pojawiły się już po 4 tygodniach, choć nie wszystkie parametry poprawiły się istotnie.

Czy maślan sodu wystarczy w leczeniu refluksu?

Nie. I to trzeba powiedzieć wprost.

Maślan sodu może wspomagać terapię refluksu żołądkowo-przełykowego tylko pośrednio, głównie wtedy, gdy częścią problemu są jelita, IBS, zaparcia, wzdęcia albo zaburzona motoryka. Nie jest podstawowym leczeniem GERD.

Przy refluksie nadal największe znaczenie mają:

• rozpoznanie, czy to faktycznie refluks żołądkowo-przełykowy,
• ocena objawów alarmowych, takich jak trudności w połykaniu, krwawienie, niedokrwistość, chudnięcie bez przyczyny czy uporczywe wymioty,
• sposób jedzenia i wielkość posiłków,
• unikanie późnych, dużych kolacji,
• ograniczenie alkoholu i palenia,
• redukcja masy ciała, jeśli jest taka potrzeba,
• uniesienie wezgłowia łóżka przy objawach nocnych,
• leczenie farmakologiczne, gdy objawy są częste lub nasilone.

Maślan sodu na refluks – podsumowanie

Czy maślan sodu pomaga na refluks? Bezpośrednio – nie mamy na to mocnych dowodów. Nie jest to preparat, który neutralizuje kwas solny, zatrzymuje cofanie treści żołądkowej albo leczy przełyk podrażniony przez refluks.

Czy maślan sodu może mieć sens u osoby z refluksem? Tak, ale głównie wtedy, gdy obok refluksu występują problemy jelitowe: zespół jelita drażliwego, IBS, zaparcia, wzdęcia, zaburzona motoryka jelit albo dieta uboga w błonnik. Wtedy suplementacja maślanem sodu może być elementem szerszego wsparcia przewodu pokarmowego.

Najrozsądniejsze podejście brzmi więc tak: maślan sodu wspiera jelita, a zdrowiej pracujące jelita mogą u części osób zmniejszyć ogólne obciążenie trawienne. Ale refluks żołądkowy wymaga osobnego podejścia – szczególnie gdy zgaga jest częsta, pojawia się nocą albo towarzyszą jej objawy alarmowe.

Źródła

1. Szczeklik K. i wsp. Short-chain fatty acids in the saliva of patients with gastroesophageal reflux disease. Journal of Physiology and Pharmacology, 2022;73(4).
2. Fabisiak A. i wsp. Expression of FFAR3 and FFAR4 Is Increased in Gastroesophageal Reflux Disease. Journal of Clinical Medicine, 2020;9(12):4111.
3. Kleuskens M.T.A. i wsp. Butyrate and propionate restore interleukin 13-compromised esophageal epithelial barrier function. Allergy, 2022;77(5):1510–1521.
4. Katz P.O. i wsp. ACG Clinical Guideline for the Diagnosis and Management of Gastroesophageal Reflux Disease. American Journal of Gastroenterology, 2022;117:27–56.