Żywokost lekarski (kosztywał) – właściwości, zastosowanie i przeciwwskazania

Żywokost lekarski (Symphytum officinale) od dawna wykorzystywany jest w medycynie ludowej przy urazach oraz dolegliwościach stawów i mięśni. Obecnie korzeń żywokostu występuje w formie maści, kremów i żeli przeznaczonych do stosowania zewnętrznego.

Ze względu na zawarte w nim alkaloidy pirolizydynowe, które mogą uszkadzać wątrobę, żywokost należy stosować wyłącznie zewnętrznie. W artykule omawiam jego właściwości i zastosowanie, dostępne formy preparatów oraz najważniejsze przeciwwskazania.

Czym jest żywokost lekarski?

Żywokost lekarski, czyli Symphytum officinale L., to wieloletnia roślina należąca do rodziny ogórecznikowatych, czyli Boraginaceae. Jest pospolity w Europie i rośnie między innymi na mokrych łąkach, brzegach wód oraz w wilgotnych rowach. Jego angielska nazwa zwyczajowa to comfrey root.

W tradycji ludowej korzeń i liście żywokostu stosowano na stłuczenia, obrzęki i złamania. Sporządzano z niego również preparaty doustne. Współcześnie żywokost występuje w maściach, kremach i żelach przeznaczonych na drobne urazy oraz bóle mięśni i stawów. Zobacz także: jak wygląda żywokost, gdzie rośnie i jak go rozpoznać.

Jakie właściwości ma żywokost lekarski?

Surowcem zielarskim jest korzeń żywokostu lekarskiego. Zawiera on:

• alantoinę, echimidynę, likopsaminę i symfytynę
• śluz
• garbniki
• asparaginę
• kwas rozmarynowy, kawowy i chlorogenowy
• związki triterpenowe
• alkaloidy pirolizydynowe

Alantoina, śluzy i związki fenolowe są wymieniane jako składniki odpowiedzialne za właściwości preparatów żywokostowych. W praktyce nie działa jednak jeden wyizolowany związek, lecz cały ekstrakt. Badania kliniczne pokazują, że preparaty na bazie żywokostu mogą zmniejszać ból, obrzęk i ograniczenie ruchomości przy niektórych urazach oraz dolegliwościach mięśni i stawów 1 2 3 4.

W badaniu Koll i wsp. z 2004 r. uczestniczyły 142 osoby z ostrym skręceniem stawu skokowego. Maść z ekstraktem z korzenia żywokostu wyraźniej niż placebo zmniejszała bolesność uciskową i obrzęk oraz poprawiała ruchomość stawu. Nie odnotowano działań niepożądanych związanych z badanym preparatem. Wyniki odnoszą się do konkretnej maści stosowanej przez osiem dni, a nie do każdego produktu zawierającego żywokost 1.

W badaniu Grube i wsp. z 2007 r. obejmującym 220 osób z bolesną chorobą zwyrodnieniową kolana maść z ekstraktem żywokostowym stosowano przez 21 dni. Łączna ocena bólu zmniejszyła się o 54,7% w grupie żywokostu i o 10,7% w grupie placebo. Poprawiły się również wyniki obejmujące sztywność i sprawność kolana. Badanie oceniało objawy, nie odbudowę chrząstki ani regenerację struktur stawu 2.

W badaniu Giannetti i wsp. z 2010 r. 120 osób z ostrym bólem górnej lub dolnej części pleców stosowało maść żywokostową albo placebo przez około pięć dni. Mediana zmniejszenia bólu podczas ruchu wyniosła 95,2% w grupie żywokostu i 37,8% w grupie placebo. To mocny wynik, lecz nadal pochodzi z jednego krótkiego badania konkretnego, standaryzowanego produktu 3.

Frost i wsp. w przeglądzie z 2013 r. przeanalizowali 26 badań nad zewnętrznym stosowaniem żywokostu, w tym 13 badań randomizowanych. Poszczególne prace wskazywały na zmniejszenie bólu przy skręceniach stawu skokowego, bólach pleców i chorobie zwyrodnieniowej oraz na korzyści przy powierzchownych otarciach 4.

Żywokost ma więc właściwości przeciwbólowe i przeciwzapalne rozumiane jako zmniejszanie bólu, tkliwości i obrzęku.

Najczęstsze zastosowania żywokostu

Żywokost ma szerokie zastosowanie w preparatach leczniczych przeznaczonych do nacierania mięśni i stawów. Stosuje się go wyłącznie zewnętrznie:

• na stawy dotknięte stanem zapalnym
• aby przyspieszyć regenerację tkanek, przede wszystkim kości i stawów
• na bóle mięśni i ścięgien
• na stłuczenia i skręcenia
• na obrzęki po urazach
• na ból pleców
• pomocniczo przy objawach choroby zwyrodnieniowej kolana

Żywokost na stawy

Preparaty z żywokostem stosuje się zewnętrznie w okolicy bolesnych i przeciążonych stawów. Najczęściej są to maści, kremy i żele przeznaczone do nacierania chorych stawów. Więcej o tym zastosowaniu przeczytasz w artykule „Żywokost na stawy – jak stosować i czy rzeczywiście pomaga?”.

Żywokost na stłuczenia, skręcenia i obrzęki

To najlepiej uzasadnione zastosowanie żywokostu. EMA uznaje tradycyjne stosowanie preparatów z korzenia żywokostu do objawowego łagodzenia niewielkich skręceń i stłuczeń 7.

Żywokost na mięśnie i plecy

Maści i kremy żywokostowe bywają stosowane przy bólach mięśni, przeciążeniu po wysiłku oraz ostrym bólu pleców. Preparat może łagodzić ból, lecz nie usuwa przyczyny dolegliwości 3.

Żywokost na złamania kości

Kosztywał nazywano dawniej „żywym gnatem”, ponieważ w ziołolecznictwie okłady z korzenia stosowano przy złamaniach kości. Nie ma jednak wiarygodnych badań klinicznych pokazujących, że żywokost przyspiesza zrost kostny. Preparat zewnętrzny nie zastępuje nastawienia złamania, unieruchomienia ani kontroli lekarskiej.

W jakich formach stosuje się żywokost?

Maść z żywokostu

Maść z żywokostu ma tłuste podłoże, dzięki czemu długo pozostaje na skórze. Najczęściej zawiera ekstrakt, macerat olejowy albo sproszkowany korzeń żywokostu.

Żel lub krem

Żel szybko się wchłania i jest wygodny do stosowania na większej powierzchni skóry. Krem stanowi formę pośrednią między lekkim żelem a tłustą maścią. Gotowe kremy i maści z dokładnie określonym ekstraktem najczęściej oceniano w badaniach nad bólem mięśni i stawów, skręceniami oraz stłuczeniami 1 2 3.

Okłady z żywokostu

W tradycji zielarskiej okłady przygotowywano ze świeżego lub suszonego korzenia oraz z liści żywokostu. Mógł to być rozgnieciony materiał ziołowy nałożony na stłuczenie czy też inny uraz. Nie stosuj takich okładów na otwarte rany ani oparzenia.

Nalewka z żywokostu

Nalewka z żywokostu była tradycyjnie przeznaczona do nacierania bolesnych mięśni i stawów. Nigdy nie pij nalewki żywokostowej! Alkohol dobrze wyciąga część alkaloidów pirolizydynowych, dlatego nalewka również nie nadaje się do stosowania doustnego 6 7.

Czy żywokost jest bezpieczny?

Żywokostu nie należy stosować doustnie!

Alkaloidy pirolizydynowe, w tym między innymi likopsamina, symfytyna oraz ich N-tlenki, mogą być przekształcane w organizmie w reaktywne związki uszkadzające komórki i drobne naczynia wątroby. Doustne przyjmowanie żywokostu może zatem poskutkować niewydolnością wątroby. Co więcej, alkaloidy żywokostu mogą działać rakotwórczo 5 7.

Starsze źródła zielarskie opisywały stosowanie żywokostu przy podrażnieniach błon śluzowych, kaszlu, wrzodach oraz dolegliwościach błony śluzowej żołądka i jelit. Śluzowy korzeń rzeczywiście tworzy gęsty, osłaniający wyciąg. Nie oznacza to jednak, że jego picie jest bezpieczne. Współczesna ocena toksykologiczna nie pozwala polecać naparu, odwaru, syropu, nalewki ani sproszkowanego korzenia do stosowania doustnego 6 7.

W badaniu Kimel i wsp. z 2023 r. przeanalizowano korzenie i liście żywokostu pochodzące z różnych polskich źródeł. Liście zawierały mniej alkaloidów pirolizydynowych niż korzenie, ale związki te nadal były w nich obecne. Zawartość intermedyny w poszczególnych próbkach korzenia różniła się około 25-krotnie, a najwyższe stężenia części alkaloidów wykryto w surowcach kupionych w sklepach zielarskich. Niższa zawartość alkaloidów w liściach nie jest dowodem, że można je bezpiecznie jeść lub pić w postaci naparu 5.

Przeciwwskazania do stosowania żywokostu

Nie stosuj żywokostu:

• doustnie w żadnej formie
• w ciąży i podczas karmienia piersią
• u dzieci i młodzieży poniżej 18. roku życia
• przy uczuleniu na żywokost lub pozostałe składniki preparatu
• na otwarte rany, sączące zmiany i uszkodzoną lub podrażnioną skórę
• na błony śluzowe
• w okolicy oczu
• dłużej niż zaleca producent lub, w przypadku preparatu zgodnego z monografią EMA, dłużej niż 10 dni

Uwaga! Izolowane alkaloidy pirolizydynowe wykazywały toksyczność reprodukcyjną w badaniach na zwierzętach, dlatego EMA nie zaleca również zewnętrznego stosowania żywokostu w ciąży 7.

Skutki uboczne i środki ostrożności

Maści, kremy i inne preparaty z żywokostu są ogólnie dobrze tolerowane. Nie odnotowano do tej pory żadnych istotnych działań niepożądanych związanych z krótkotrwałym stosowaniem preparatów zgodnie z zaleceniami 7.

Przerwij stosowanie, jeżeli pojawi się zaczerwienienie, pieczenie, świąd, wysypka lub nasilone podrażnienie skóry. Jeżeli ból lub obrzęk narastają albo nie ustępują w ciągu kilku dni, skonsultuj się z lekarzem.

Źródła

1. Efficacy and tolerance of a comfrey root extract (Extr. Rad. Symphyti) in the treatment of ankle distorsions: results of a multicenter, randomized, placebo-controlled, double-blind study. https://fis.dshs-koeln.de/en/publications/efficacy-and-tolerance-of-a-comfrey-root-extract-extr-rad-symphyt/
2. Efficacy of a comfrey root (Symphyti offic. radix) extract ointment in the treatment of patients with painful osteoarthritis of the knee: results of a double-blind, randomised, bicenter, placebo-controlled trial. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/17169543/
3. Efficacy and safety of comfrey root extract ointment in the treatment of acute upper or lower back pain: results of a double-blind, randomised, placebo controlled, multicentre trial. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/19460762/
4. A critical scoping review of external uses of comfrey (Symphytum spp.). https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0965229913001672
5. LC-MS/MS Evaluation of Pyrrolizidine Alkaloids Profile in Relation to Safety of Comfrey Roots and Leaves from Polish Sources. https://www.mdpi.com/1420-3049/28/16/6171
6. Żywokost – Symphytum, stosować doustnie, czy nie? https://rozanski.li/172/zywokost-symphytum-stosowac-doustnie-czy-nie/
7. Assessment report on Symphytum officinale L., radix. https://www.ema.europa.eu/en/documents/herbal-report/final-assessment-report-symphytum-officinale-l-radix_en.pdf