Antyoksydanty – czym są, gdzie występują i co mówią badania
Antyoksydanty, czyli przeciwutleniacze, to związki, które chronią komórki przed nadmiarem wolnych rodników. Niektóre z nich organizm wytwarza sam, a resztę dostarczasz z jedzeniem, bo antyoksydanty zawiera każda roślina. Znajdziesz je w warzywach, owocach, ziołach, przyprawach, orzechach i kakao, a także w kawie i herbacie. Żeby zapewnić sobie ich wysoką podaż, jedz rośliny w każdym posiłku i wybieraj różnorodnie, zamiast szukać jednego rekordowego produktu.
Czy stosowanie wysokich dawek antyoksydantów w suplementach przynosi korzyści zdrowotne? Tak, ale to zależy, jaki masz cel. Czytaj dalej, aby dowiedzieć się, czym są antyoksydanty i jak działają, gdzie znajdziemy naturalne przeciwutleniacze i czy suplementacja nimi hamuje procesy starzenia, czy może nie ma sensu.
Antyoksydanty w skrócie
- Co to jest: związki, które neutralizują wolne rodniki i chronią komórki przed stresem oksydacyjnym; część wytwarza organizm, resztę dostarczasz z jedzeniem.
- Gdzie występują: w roślinach: warzywach, owocach, ziołach, przyprawach, orzechach i kakao oraz w kawie i herbacie; najwięcej polifenoli dostarczają produkty, które jesz lub pijesz codziennie.
- Najsilniejszy antyoksydant: nie istnieje; rankingi oparte na teście ORAC nie przekładają się na działanie w organizmie.
- Z diety czy z suplementów: korzyści dla serca dotyczą diety bogatej w rośliny, a suplement ma sens do konkretnego celu zdrowotnego.
- Zioła: parz 10–15 minut, susz trzymaj w szczelnym opakowaniu, w chłodzie i z dala od światła.
- WAŻNE: suplementy antyoksydacyjne mają różne przeciwwskazania; w ciąży i podczas karmienia piersią zachowaj szczególną ostrożność.
Spis treści
- Jaki jest najsilniejszy antyoksydant?
- Antyoksydanty godne uwagi
- Jak parzyć i przechowywać zioła, żeby zachować polifenole?
- Suplementy antyoksydacyjne – co mówią badania?
- Czym różni się antyoksydant z jedzenia od antyoksydantu w tabletce?
- Kto powinien zachować ostrożność?
- Antyoksydanty – najczęstsze pytania
- Źródła
Czym są antyoksydanty?
Antyoksydanty to związki chemiczne, które neutralizują wolne rodniki i inne reaktywne formy tlenu, zanim te uszkodzą komórki.
Na czym polega działanie antyoksydantów? Antyoksydant oddaje elektron wolnemu rodnikowi, czyli cząsteczce, której go brakuje, albo rozkłada tę cząsteczkę na nieszkodliwe produkty, np. wodę i tlen. Dzięki temu chroni komórki przed szkodliwym działaniem wolnych rodników. Żeby zrozumieć, jak działają przeciwutleniacze, poznaj najpierw ich przeciwnika.
Czym są wolne rodniki i stres oksydacyjny?
Wolny rodnik to cząsteczka, w której jeden elektron nie ma pary. Przez ten samotny elektron rodnik jest niestabilny. Reaguje z pierwszą cząsteczką, na którą trafi, i ją uszkadza. Kiedy wolnych rodników jest więcej, niż antyoksydanty zdążą unieszkodliwić, powstaje stres oksydacyjny.
Wolne rodniki powstają w każdej twojej komórce, bo każda zużywa tlen. Najwięcej wytwarzają ich mitochondria, czyli elektrownie komórki, które z pomocą tlenu zamieniają jedzenie w energię. Przy okazji około 5% zużywanego tlenu zmienia się w reaktywne formy tlenu. Tak nazywamy wolne rodniki tlenowe i pokrewne im związki, np. nadtlenek wodoru, który znasz jako wodę utlenioną. To naturalny odpad, podobnie jak spaliny z silnika samochodu.
Wolne rodniki najłatwiej uszkadzają tłuszcze, z których zbudowane są błony otaczające komórki. Jeden rodnik może wywołać reakcję łańcuchową, w której jak kostki domina utleniają się kolejne cząsteczki, nawet kilkaset. Wolne rodniki uszkadzają też białka, które przestają wtedy prawidłowo działać, oraz DNA.
Szczególnie narażony jest mózg. Waży około 2% masy ciała, a zużywa aż 20% tlenu. W 60% składa się z tłuszczów i ma mało własnych enzymów chroniących przed wolnymi rodnikami. U osób z chorobą Alzheimera w mózgu jest więcej uszkodzonych tłuszczów, białek i DNA niż u osób zdrowych. Nie wiadomo jednak, czy to stres oksydacyjny wywołuje chorobę, czy choroba stres oksydacyjny.
Wolne rodniki nie są jednak tylko wrogiem. Komórki odpornościowe wytwarzają je celowo, żeby zabijać bakterie i inne drobnoustroje. Reaktywne formy tlenu przekazują też sygnały w komórkach i między neuronami. Organizmowi szkodzi więc zarówno ich nadmiar, jak i niedobór. Nie chodzi o to, żeby pozbyć się wolnych rodników, tylko żeby utrzymać równowagę.
Wolnych rodników w organizmie robi się za dużo, gdy do ich codziennej produkcji dochodzą dodatkowe źródła. Są to np. promieniowanie UV, toksyny, niektóre leki, intensywny wysiłek fizyczny i przewlekły stres psychiczny. Więcej wolnych rodników powstaje też przy każdym stanie zapalnym, np. przy infekcji czy oparzeniu. Długotrwały stres oksydacyjny trwale uszkadza tłuszcze, białka i DNA, przez co komórki gorzej pracują 1 2.
Rodzaje antyoksydantów
Antyoksydanty endogenne wytwarza twój organizm, a antyoksydanty egzogenne dostarczasz wraz z pożywieniem i suplementami. Pod względem działania dzielą się na enzymy i związki nieenzymatyczne.
W ochronie komórek przed stresem oksydacyjnym biorą udział trzy enzymy. Dysmutaza ponadtlenkowa zamienia anionorodnik ponadtlenkowy w nadtlenek wodoru. Katalaza i peroksydaza glutationowa rozkładają nadtlenek wodoru do wody.
Czy wiesz, że…?
Katalaza, jeden z enzymów antyoksydacyjnych, w ciągu minuty rozkłada około 6 milionów cząsteczek nadtlenku wodoru 2.
Enzymy nie działają bez pierwiastków śladowych. Dysmutaza ponadtlenkowa potrzebuje miedzi i cynku albo manganu, katalaza żelaza, a peroksydaza glutationowa selenu. Aktywność peroksydazy rośnie wraz ze stężeniem selenu.
Antyoksydanty wspierają się też nawzajem. Glutation, który organizm wytwarza z trzech aminokwasów, odnawia zużytą witaminę E i współpracuje z peroksydazą glutationową 2.
| Grupa | Przykłady | Przykładowe źródła |
|---|---|---|
| Enzymy antyoksydacyjne (antyoksydanty wewnętrzne) | dysmutaza ponadtlenkowa, katalaza, peroksydaza glutationowa | wytwarza je organizm |
| Inne antyoksydanty endogenne | glutation, koenzym Q10, melatonina | wytwarza je organizm |
| Pierwiastki śladowe | selen, cynk, miedź, mangan | orzechy brazylijskie, pestki dyni, orzechy, mięso, ryby, rośliny strączkowe |
| Witaminy | witamina C, witamina E, witamina A | owoce i warzywa (witamina C), oleje roślinne i orzechy (witamina E) |
| Karotenoidy | beta-karoten, likopen, luteina | marchew, pomidory, dynia, dzika róża, rokitnik |
| Polifenole | flawonoidy (antocyjany, katechiny, kwercetyna), kwasy fenolowe, resweratrol | zioła, przyprawy, ciemne owoce jagodowe, herbata, kawa, kakao, winogrona |
| Inne związki | NAC, karnozyna | NAC z suplementów, karnozyna z mięsa |
Antyoksydanty w diecie – gdzie występują?
Antyoksydanty w żywności to polifenole, karotenoidy oraz witaminy C i E. Przeciwutleniacze w diecie różnią się budową i miejscem działania. Jedne rozpuszczają się w wodzie, inne w tłuszczach, więc chronią różne części komórki. Dlatego zbilansowana dieta z dużą ilością roślin daje Ci więcej niż jeden produkt o rekordowej zawartości.
W czym jest najwięcej antyoksydantów?
Najwięcej antyoksydantów dostarczają Ci produkty pochodzące z roślin, które jesz lub pijesz codziennie w znacznych ilościach.
W badaniu ponad 10 tysięcy dorosłych mieszkańców Krakowa…
kawa, herbata i czekolada dostarczały razem około 75% wszystkich polifenoli z diety 3.
W przeliczeniu na 100 g najwięcej polifenoli mają: suszone przyprawy i zioła, kakao, ciemne owoce jagodowe, siemię lniane, kasztany jadalne, orzechy laskowe, oliwki i karczochy 4. Przyprawy i zioła jesz jednak w szczyptach, więc praktycznie dostarczają ich niewiele.
Owoce i warzywa, orzechy i kakao możesz jeść w większych porcjach – celuj w całą tęczę kolorów! Papryka, buraki, marchewka, zielone warzywa liściaste, winogrona, jabłka, gruszki, śliwki – to one są Twoim najważniejszym źródłem. A najbogatszym w antyoksydanty polskim owocem jest aronia. Poza aronią jedz inne ciemne owoce jagodowe, świeże albo mrożone, np. czarną porzeczkę, jagody i borówki. Ciemny kolor zawdzięczają antocyjanom. To barwniki obecne w owocach o fioletowej, granatowej i czerwonej skórce.
Nie musisz uzupełniać przeciwutleniaczy suplementami. Dieta bogata w antyoksydanty to po prostu dieta, w której rośliny pojawiają się w każdym posiłku. Produkty bogate w przeciwutleniacze łatwo dodasz do codziennego jadłospisu 4.
Jakie zioła i przyprawy mają antyoksydanty?
Antyoksydanty zawiera każde zioło i każda przyprawa, bo każda roślina wytwarza je do własnej ochrony. Sprzedawcy suplementów uparcie promują swoje produkty jako źródła antyoksydantów. Nie ma to sensu, ponieważ każda roślina ich dostarcza. Nie jest to zatem żadna wyjątkowa właściwość. To tak, jakby każdemu mówić, że liście są zielone i robić z tego wielkie odkrycie ;)
Każdy napar z ziół, każda przyprawa, każde warzywo i owoc, a także każdy suplement z ekstraktami roślinnymi lub mielonymi częściami roślin jest źródłem antyoksydantów i wykazuje efekt ochronny na komórki człowieka. Warto jednak wiedzieć, że zioła i przyprawy mają ich szczególnie dużo. W testach laboratoryjnych ich działanie przeciwutleniające jest nawet dziesięciokrotnie silniejsze niż owoców i warzyw 5.
Po co roślinom te związki? Roślina nie może schować się przed słońcem. Przez cały dzień przyjmuje światło i promieniowanie UV, a nadmiar światła sprawia, że w jej liściach powstają reaktywne formy tlenu. Dlatego rośliny wytwarzają naturalne przeciwutleniacze, np. flawonoidy. Znamy ich ponad 8000. Pochłaniają promieniowanie UV-B jak filtr i neutralizują reaktywne formy tlenu w komórkach rośliny. Te naturalne mechanizmy obronne powstały, gdy rośliny wyszły z wody na ląd i zetknęły się z silniejszym promieniowaniem UV-B. Im silniejszy stres przeżywa roślina, tym większą rolę odgrywają flawonoidy 6.
Jaki jest najsilniejszy antyoksydant?
Nie ma jednego najsilniejszego antyoksydantu. Antyoksydanty działają w różnych miejscach komórki i na różne reaktywne formy tlenu, a laboratoryjne rankingi niewiele mówią o tym, co dzieje się w twoim organizmie.
Rankingi typu „najsilniejsze antyoksydanty naturalne” opierają się na testach w probówce. Dawniej słynna była skala ORAC. Ten test mierzył, jak mocno substancja hamuje utlenianie w roztworze chemicznym. W 2012 r. Departament Rolnictwa USA usunął ze swojej strony bazę wartości ORAC dla żywności. Uznał, że wyniki tych testów nie przekładają się na działanie w organizmie człowieka, a producenci żywności i suplementów nagminnie wykorzystywali je w reklamach 7.
Dlatego nie musisz szukać egzotycznych jagód z rekordowym wynikiem ORAC. Wystarczy Ci zróżnicowana dieta pełna warzyw, owoców, przypraw, ziół, kawy, kakao i herbaty liściastej. Dobre suplementy roślinne mogą ją uzupełnić.
Niektóre antyoksydanty wyróżniają się jednak rolą, jaką pełnią w komórkach.
Antyoksydanty godne uwagi
Glutation to najważniejszy antyoksydant wewnątrz komórek naszego organizmu. Unieszkodliwia wodę utlenioną, która powstaje w nich jako odpad. Naprawia też zużytą witaminę E, żeby mogła dalej chronić komórki przed wolnymi rodnikami 2. Organizm wytwarza glutation sam z trzech aminokwasów: cysteiny, glicyny i kwasu glutaminowego. Żeby podnieść jego poziom, połącz NAC z glicyną. NAC dostarcza cysteiny, a glicyna drugiego brakującego składnika. U starszych osób takie połączenie, nazywane GlyNAC, wyrównało niedobór glutationu po 16 tygodniach 8.
Koenzym Q10 wytwarza każda komórka. W mitochondriach pomaga produkować energię. W błonach komórkowych chroni lipidy przed wolnymi rodnikami, a cholesterol LDL przed utlenianiem. LDL po utlenieniu przyczynia się do rozwoju miażdżycy 9.
Sprawdź także
Koenzym Q10 – na co pomaga, właściwości i przeciwwskazania
Kwas alfa-liponowy powstaje w naszym organizmie, w mitochondriach, gdzie pomaga zamieniać jedzenie w energię. Rozpuszcza się i w wodzie, i w tłuszczach, więc chroni zarówno wnętrze komórki, jak i jej błony. Odnawia też inne antyoksydanty, w tym glutation 10.
Luteina i zeaksantyna to żółte barwniki roślinne, które gromadzą się w plamce żółtej, czyli w miejscu siatkówki odpowiedzialnym za ostre widzenie. Pochłaniają tam światło niebieskie i chronią komórki oka przed wolnymi rodnikami. Suplementacja może spowolnić postęp zwyrodnienia plamki związanego z wiekiem (AMD). Dużo luteiny i zeaksantyny znajdziesz w jarmużu, szpinaku i żółtkach jaj 11.
Witamina C to główny antyoksydant rozpuszczalny w wodzie. Działa we krwi i we wnętrzu komórek. W skórze wspiera syntezę kolagenu, który odpowiada za jej jędrność. Skóra czerpie witaminę C z krwi, dlatego dla kondycji skóry liczy się to, ile jej zjadasz 12.
Jak parzyć i przechowywać zioła, żeby zachować polifenole?
Parz zioła przez 10–15 minut, a susz przechowuj w szczelnie zamkniętym opakowaniu, w chłodnym i ciemnym miejscu. Po 15 minutach stężenie polifenoli w naparze zwykle jest najwyższe.
Znaczenie ma też rozdrobnienie suszu. Mielone zioła oddają do naparu więcej polifenoli niż cięte, bo woda ma kontakt z większą powierzchnią rośliny. Z tego samego powodu mielony susz szybciej traci polifenole podczas przechowywania.
Pamiętaj, że polifenole w suszu z czasem się rozkładają – najszybciej w cieple i w otwartym opakowaniu.
- Zamykaj torebkę z ziołami od razu po użyciu.
- Przesyp susz do szczelnego słoika albo puszki.
- Trzymaj zioła z dala od kuchenki, piekarnika i kaloryfera.
- Nie trzymaj ziół ani suplementów na parapecie! Ani w miejscu, gdzie codziennie trafia słońce!
- Kupuj tyle ziół, ile zużyjesz w ciągu kilku miesięcy.
- Na dłuższe przechowywanie wybieraj formy cięte lub całe surowce, a formę mieloną kupuj tylko do szybkiego wykorzystania.
Suplementy antyoksydacyjne – co mówią badania?
Badania potwierdzają korzyści z wielu suplementów o działaniu antyoksydacyjnym, ale zawsze w konkretnym problemie zdrowotnym:
- Kurkumina i boswellia łagodzą stany zapalne w stawach 13.
- NAC pomaga osobom z przewlekłym zapaleniem oskrzeli i POChP 14.
- Koenzym Q10 wspiera pracę serca u osób z jego niewydolnością 15.
- Czarnuszka siewna obniża ciśnienie krwi, cholesterol LDL i poziom glukozy na czczo 16.
- Miłorząb japoński poprawia pamięć i koncentrację u osób z łagodnymi zaburzeniami poznawczymi 17.
- Szafran zmniejsza objawy łagodnej depresji 18.
- Ashwagandha redukuje odczuwany stres i poprawia sen 19.
- Berberyna obniża poziom glukozy i cholesterolu LDL 20.
- Sylimaryna poprawia kondycję wątroby 21.
- Kasztanowiec zmniejsza ból, obrzęk i uczucie ciężkości nóg przy przewlekłej niewydolności żylnej 22.
- Żurawina zmniejsza ryzyko nawracających infekcji dróg moczowych u kobiet 23.
- Pelargonia afrykańska skraca czas trwania ostrego zapalenia oskrzeli 24.
- Imbir łagodzi nudności 25.
Jednak nie każdy popularny suplement ma tak mocne i jednoznaczne dowody. Resweratrol u osób z cukrzycą typu 2, zespołem metabolicznym i stłuszczeniem wątroby poprawiał niektóre wyniki badań krwi, ale efekty były bardzo małe, a pewność dowodów niska 26.
Wybieraj suplement do konkretnego celu, a nie dlatego, że „zawiera dużo antyoksydantów i obniża stres oksydacyjny”. Taka reklama nic nie wnosi i nic o suplemencie nie mówi. Sprawdź, czy ekstrakt jest standaryzowany, czy kapsułka zawiera ekstrakt, czy mielone części roślin, ile jest substancji w kapsułce i ile kapsułek przypada na porcję dzienną.
Z naszego sklepu
Czym różni się antyoksydant z jedzenia od antyoksydantu w tabletce?
Jedzenie dostarcza wielu różnych antyoksydantów w małych dawkach, razem z błonnikiem i innymi składnikami roślin. Tabletka zawiera zwykle jeden związek w dawce, której nie zjadłbyś z pożywieniem.
Dieta bogata w antyoksydanty wspomaga układ krążenia. Dowody pochodzą jednak z obserwacji ludzi jedzących dużo roślin, a nie z badań nad samymi antyoksydantami.
W metaanalizie 95 badań…
osoby, które zjadały 800 g warzyw i owoców dziennie, o 28% rzadziej chorowały na choroby serca i naczyń i o 31% rzadziej umierały przedwcześnie niż osoby jedzące ich bardzo mało 27.
Pojedyncze antyoksydanty w tabletkach, np. beta-karoten, nie dały podobnego efektu 28. Za korzyści odpowiada więc prawdopodobnie cała mieszanka składników roślin.
Wniosek dla Ciebie: naturalne antyoksydanty czerp więc z jedzenia, ziół, kawy i herbaty. Suplement wybieraj do konkretnego celu, np. na stawy czy wątrobę. Tabletki z beta-karotenem czy witaminami C i E nie zastąpią talerza pełnego roślin.
Kto powinien zachować ostrożność?
Nie da się zebrać w jednej liście przeciwwskazań dla wszystkich suplementów o działaniu antyoksydacyjnym, bo każdy z nich ma inne. Szczególnie ostrożne powinny być kobiety w ciąży i karmiące piersią. Przed zakupem sprawdź przeciwwskazania albo skonsultuj swoje wybory ze specjalistą.
Antyoksydanty – najczęstsze pytania
Czy można przedawkować antyoksydanty?
Z jedzenia praktycznie nie, ale z suplementów tak. Ekstrakt z zielonej herbaty w dawce od 800 mg EGCG dziennie może podnieść poziom enzymów wątrobowych 29. Selenu dorosły nie powinien przyjmować więcej niż 255 µg dziennie, a tę granicę łatwo przekroczysz, gdy łączysz suplement z orzechami brazylijskimi 30.
Czy kawa i herbata są antyoksydantami?
Kawa i herbata nie są antyoksydantami, ale należą do ich najbogatszych źródeł w diecie, bo pijesz je codziennie i w dużych ilościach. W kawie przeważają kwasy fenolowe, a w herbacie flawonoidy, np. katechiny w herbacie zielonej 3.
Czy antyoksydanty w kosmetykach to to samo?
To często te same związki, np. witaminy C i E czy polifenole roślinne. W kosmetykach do pielęgnacji działają jednak tylko tam, gdzie dotrą. Zewnętrzna warstwa naskórka to bariera, przez którą wiele z nich przenika słabo 12. Krem z antyoksydantami nie zastąpi więc diety bogatej w rośliny ani kremu z filtrem UV.
Sprawdź także
Czy kawa jest zdrowa? Fakty, mity i wpływ kawy na zdrowie
Źródła
- 1. Wpływ reaktywnych form tlenu na ośrodkowy układ nerwowy. https://phmd.hirszfeld.pl/wp-content/uploads/2023/05/933486.pdf
- 2. Pierwiastki śladowe jako aktywatory enzymów antyoksydacyjnych. https://phmd.hirszfeld.pl/wp-content/uploads/2023/06/1229074-1.pdf
- 3. Estimated dietary intake and major food sources of polyphenols in the Polish arm of the HAPIEE study. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC4192147/
- 4. Identification of the 100 richest dietary sources of polyphenols: an application of the Phenol-Explorer database. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/21045839/
- 5. Antioxidant Activity of Spices and Their Impact on Human Health: A Review. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5618098/
- 6. Are Flavonoids Effective Antioxidants in Plants? Twenty Years of Our Investigation. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC7695271/
- 7. USDA: ORAC Tests Useless for Human Health. https://www.naturalproductsinsider.com/regulatory/usda-orac-tests-useless-human-health
- 8. Supplementing Glycine and N-Acetylcysteine (GlyNAC) in Older Adults Improves Glutathione Deficiency, Oxidative Stress, Mitochondrial Dysfunction, Inflammation, Physical Function, and Aging Hallmarks: A Randomized Clinical Trial. https://doi.org/10.1093/gerona/glac135
- 9. Coenzyme Q10 Supplementation in Aging and Disease. https://www.frontiersin.org/journals/physiology/articles/10.3389/fphys.2018.00044/full
- 10. Alpha-Lipoic Acid: Biological Mechanisms and Health Benefits. https://doi.org/10.3390/antiox13101228
- 11. Lutein and Zeaxanthin and Their Roles in Age-Related Macular Degeneration – Neurodegenerative Disease. https://doi.org/10.3390/nu14040827
- 12. The Roles of Vitamin C in Skin Health. https://www.mdpi.com/2072-6643/9/8/866
- 13. Dietary supplements for treating osteoarthritis: a systematic review and meta-analysis. https://bjsm.bmj.com/content/52/3/167
- 14. Influence of N-acetylcysteine on chronic bronchitis or COPD exacerbations: a meta-analysis. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/26324807/
- 15. The effect of coenzyme Q10 on morbidity and mortality in chronic heart failure: results from Q-SYMBIO: a randomized double-blind trial. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/25282031/
- 16. The Effect of Nigella Sativa on Lipid Profile, Fasting Blood Sugar and Blood Pressure of Patients: A Meta-Analysis Systematic Review. https://ijns.sums.ac.ir/article_50314.html
- 17. Efficacy and Adverse Effects of Ginkgo Biloba for Cognitive Impairment and Dementia: A Systematic Review and Meta-Analysis. https://doi.org/10.3233/JAD-140837
- 18. The Efficacy of Saffron in the Treatment of Mild to Moderate Depression: A Meta-analysis. https://doi.org/10.1055/a-0660-9565
- 19. Adaptogenic and Anxiolytic Effects of Ashwagandha Root Extract in Healthy Adults: A Double-blind, Randomized, Placebo-controlled Clinical Study. https://doi.org/10.7759/cureus.6466
- 20. Berberine and health outcomes: An umbrella review. https://doi.org/10.1002/ptr.7806
- 21. Administration of silymarin in NAFLD/NASH: A systematic review and meta-analysis. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/38579127/
- 22. Horse chestnut seed extract for chronic venous insufficiency. https://doi.org/10.1002/14651858.CD003230.pub4
- 23. Cranberries for preventing urinary tract infections. https://doi.org/10.1002/14651858.CD001321.pub7
- 24. Effects of EPs 7630 on the duration of inability to work in acute bronchitis – a meta-analysis. https://doi.org/10.4081/mrm.2023.914
- 25. A systematic review and meta-analysis of the effect and safety of ginger in the treatment of pregnancy-associated nausea and vomiting. https://doi.org/10.1186/1475-2891-13-20
- 26. The effects of resveratrol supplementation in patients with type 2 diabetes, metabolic syndrome, and nonalcoholic fatty liver disease: an umbrella review of meta-analyses of randomized controlled trials. https://doi.org/10.1093/ajcn/nqab250
- 27. Fruit and vegetable intake and the risk of cardiovascular disease, total cancer and all-cause mortality – a systematic review and dose-response meta-analysis of prospective studies. https://eprints.whiterose.ac.uk/id/eprint/106013/
- 28. Antioxidant supplements for prevention of mortality in healthy participants and patients with various diseases. https://www.cochrane.org/CD007176/
- 29. Scientific opinion on the safety of green tea catechins. https://www.efsa.europa.eu/en/efsajournal/pub/5239
- 30. Scientific opinion on the tolerable upper intake level for selenium. https://doi.org/10.2903/j.efsa.2023.7704
Danka Błaszczak
Nasza ekspertka od suplementów. Z wykształcenia mgr dietetyki, absolwentka Szkoły Głównej Gospodarstwa Wiejskiego w Warszawie. Pasjonatka zielarstwa i fitoterapii. Od 10 lat zajmuje się tematyką suplementów naturalnych. Analizuje źródła naukowe i na ich podstawie tworzy artykuły do naszego bloga oraz opisy produktów, które czytacie na stronie. Czuwa też nad merytoryką naszych treści. W swojej pracy kieruje się krytycznym myśleniem i odpowiedzialnością za słowo. Nie powiela popularnych opinii bez weryfikacji – zamiast je powtarzać, buduje własne stanowisko.




