Przejdź do głównej treści

Jak wzmocnić układ immunologiczny u dorosłych?


Jest listopad, w biurze co druga osoba kicha, więc Kasia w przerwie na lunch idzie do apteki po coś na wzmocnienie odporności. Wraca z trzema pudełkami. W jednym jest witamina C w musujących tabletkach, w drugim syrop, w którym jest miód i czarny bez, w trzecim kapsułki z dziesięcioma składnikami. Kasia łyka wszystko sumiennie. Dwa tygodnie później i tak leży pod kocem z katarem i gorączką.


Układu odpornościowego nie da się naładować na zapas jak powerbanku. Możesz za to stworzyć mu warunki do optymalnej pracy. Najwięcej robią dla niego sen, regularny ruch, zdrowa dieta i mniej przewlekłego stresu. Suplementy witaminowe i mineralne mają sens wtedy, gdy badanie krwi potwierdzi niedobór.

Odporność w skrócie

  • Podstawa: sen, regularny ruch, dieta z dużą ilością warzyw i owoców oraz mniej przewlekłego stresu; odporności nie da się „naładować” na zapas.
  • Szczepienia: przeciw grypie co roku, najlepiej rano, i z przespaną nocą po szczepieniu.
  • Co szkodzi: niewyspanie, praca na zmiany, cukrzyca, wychłodzenie stóp, suche powietrze i niektóre leki.
  • Suplementy: witaminy D i B12 czy selen mają sens przy potwierdzonym niedoborze; witamina C i detoks nie chronią przed infekcjami.
  • Badania: morfologia z rozmazem, glukoza, witamina D, ferrytyna i witamina B12.
  • WAŻNE: idź do lekarza, gdy infekcje wracają, wymagają antybiotyków lub ciągną się nietypowo długo; nie odstawiaj sterydów ani leków immunosupresyjnych na własną rękę.
Kobieta w wianku z róż i z czarnym welonem tańczy z wachlarzami na tle zimowego pejzażu

Jak działa układ odpornościowy dorosłego człowieka?

Układ odpornościowy dorosłego opiera się na pamięci. Odporność to zdolność organizmu do obrony przed patogenami i zapamiętania ich na lata. Dziecko tę pamięć dopiero buduje, dlatego choruje częściej. Dorosły ma już w zapasie wiele „portretów” wirusów i bakterii, z którymi zetknął się wcześniej.

Na nowych wrogów reagują młode limfocyty T, które jeszcze nie spotkały żadnego drobnoustroju. Dojrzewają w grasicy, małym narządzie za mostkiem. Grasica zaczyna się kurczyć już w okresie dojrzewania, a u osób po czterdziestce wytwarza bardzo mało nowych limfocytów. Organizm człowieka radzi sobie z tym sprytnie. Limfocyty T, które powstały wcześniej, żyją przez dziesiątki lat w węzłach chłonnych i od czasu do czasu się dzielą. Tam czekają na patogen, którego jeszcze nie znają.

Czy wiesz, że…?

Tylko niewielka część komórek układu odpornościowego krąży we krwi. Spośród wszystkich limfocytów T jest tam zaledwie 2–3%. Reszta pracuje w węzłach chłonnych, śledzionie oraz błonach śluzowych układu pokarmowego i oddechowego 1.

Silny układ odpornościowy dorosłego to w dużej mierze pamięć, którą system immunologiczny zbiera przez całe życie. Każda przebyta infekcja i każde szczepienie dopisują do niej kolejnego wroga.

Skoro organizm tyle pamięta, dlaczego co roku łapiesz katar? Przeziębienie wywołuje nie jeden wirus, tylko cała armia. Samych rinowirusów, jego najczęstszej przyczyny, naukowcy opisali ponad 150 typów. Każdy wygląda trochę inaczej, a przeciwciało pasujące do jednego typu nie rozpozna kolejnego. Dlatego wciąż nie ma szczepionki przeciw przeziębieniu 2. Żaden sposób nie sprawi więc, że przestaniesz chorować. Możesz jednak zwiększyć odporność organizmu na tyle, żeby chorować rzadziej i łagodniej.

Co osłabia odporność u dorosłych?

Odporność dorosłych osłabiają niewyspanie, przewlekły stres, palenie papierosów i alkohol. Szkodzą jej też czynniki, o których mówi się rzadziej. To cukrzyca, praca na zmiany, wychłodzenie i suche powietrze w ogrzewanych mieszkaniach.

Cukrzyca. Cukrzyca to choroba całego organizmu. Osoby z cukrzycą łapią infekcje częściej i przechodzą je ciężej. Angielscy badacze porównali ponad 100 tysięcy dorosłych z cukrzycą z ponad 200 tysiącami osób bez cukrzycy w tym samym wieku. Chorzy na cukrzycę typu 2 trafiali do szpitala z powodu infekcji prawie 2 razy częściej, a chorzy na cukrzycę typu 1 prawie 4 razy częściej 3. Jeśli często chorujesz, a ostatnie badanie cukru było dawno temu, powtórz je.

Leki. Sterydy w tabletkach, np. Encorton czy Medrol, i leki immunosupresyjne celowo wyciszają odporność. Lekarz przepisuje je, gdy układ odpornościowy atakuje własne tkanki, albo po przeszczepie. Nie odstawiaj ich na własną rękę. Zapytaj lekarza, jakie szczepienia są dla Ciebie wskazane.

Praca na zmiany. Holenderscy badacze przez sezon infekcyjny obserwowali 501 pracowników szpitali pracujących na zmiany i 88 pracujących tylko w dzień. Uczestnicy codziennie zapisywali objawy w aplikacji. Osoby pracujące na zmiany łapały infekcje dróg oddechowych o 20% częściej i częściej przechodziły je ciężko 4. Przemęczony organizm z rozregulowanym rytmem snu gorzej się broni. Jeśli pracujesz w nocy, chroń sen po zmianie. Zaciemnij sypialnię, wycisz telefon i kładź się o podobnej porze.

Wychłodzenie. Babcina rada „nie chodź z mokrymi nogami” ma naukowe podstawy.

W badaniu walijskich naukowców 180 zdrowych osób przez 20 minut trzymało stopy w zimnej wodzie albo w pustej misce.

W ciągu kolejnych 4–5 dni objawy przeziębienia pojawiły się u 13 z 90 osób z wychłodzonymi stopami i u 5 z 90 osób z grupy kontrolnej 5.

Autorzy tłumaczą to tak. Zimno obkurcza naczynia krwionośne w nosie, a wirus, który siedział tam bez objawów, ma wtedy łatwiejsze zadanie. Dlatego zimą dbaj o suche i ciepłe stopy, zwłaszcza gdy wokół wszyscy kichają.

Suche powietrze. Śluz w nosie to jedna z pierwszych barier odpornościowych organizmu. Łapie wirusy i bakterie, a drobne rzęski przesuwają go w stronę gardła. Gdy 11 zdrowych osób przez pół godziny oddychało nosem bardzo suchym powietrzem, śluz wędrował z przodu nosa do gardła średnio przez 18,5 minuty. Po oddychaniu zwykłym powietrzem z pokoju trwało to 12 minut. Suche powietrze wyciąga wodę ze śluzówki, więc śluz i rzęski prawdopodobnie pracują wolniej 6. W sezonie grzewczym wietrz mieszkanie, nie przegrzewaj sypialni i rozważ nawilżacz powietrza.

Styl życia: co realnie wspiera odporność

Największy wpływ na naszą odporność mają codzienne nawyki. Najskuteczniej wspierają układ immunologiczny szczepienia, regularny ruch i dieta pełna warzyw i owoców. Badania z udziałem ludzi pokazują też, że liczy się pora szczepienia i sen w noc po nim. Te sposoby na wzmocnienie odporności kosztują niewiele, a ich efekt da się zmierzyć.

Szczepienia, czyli trening bez choroby

Szczepionka to trening naszej odporności. Pokazuje limfocytom portret wroga, zanim spotkasz go naprawdę. Organizm wytwarza przeciwciała i komórki pamięci, a Ty nie przechodzisz choroby. To najprostszy sposób, żeby wzmocnić układ odpornościowy przeciw konkretnemu zagrożeniu. Lekarze zalecają dorosłym szczepienie przeciw grypie co roku oraz przeciw tężcowi, błonicy i krztuścowi co 10 lat. Przeciw pneumokokom powinny się szczepić zwłaszcza osoby po 65. roku życia i chorujące przewlekle 7.

Twój system obronny jest ściśle powiązany z rytmem dnia i nocy. Widać to nawet po szczepieniach. W brytyjskim badaniu 276 osób po 65. roku życia dostało szczepionkę przeciw grypie rano, między 9 a 11, albo po południu, między 15 a 17. Miesiąc później osoby zaszczepione rano miały większy przyrost przeciwciał przeciw 2 z 3 szczepów wirusa 8. Jeśli możesz wybrać godzinę, umów szczepienie na rano.

Równie ważna jest noc po szczepieniu. Niemieccy badacze zaszczepili 19 zdrowych ochotników przeciw wirusowemu zapaleniu wątroby typu A. Jedna grupa przespała następną noc, a druga nie spała aż do wieczora kolejnego dnia. Po 4 tygodniach osoby, które spały, miały prawie dwa razy wyższe miano przeciwciał. Podczas snu organizm regeneruje się i wydziela hormony, takie jak hormon wzrostu i prolaktyna. Prawdopodobnie pomagają one limfocytom w tej pracy 9. Wyśpij się więc w noc po szczepieniu i nie planuj na nią nocnej zmiany.

Ruch

Do wzmocnienia odporności wystarczy szybki marsz.

W badaniu amerykańskich naukowców 36 mało aktywnych kobiet z lekką otyłością maszerowało 5 razy w tygodniu po 45 minut przez 15 tygodni.

Infekcje górnych dróg oddechowych trwały u maszerujących średnio 3,6 dnia, a u kobiet bez treningu 7 dni 10.

Regularna aktywność fizyczna nie musi więc oznaczać siłowni. Ruchem możesz naturalnie wzmocnić odporność, jeśli ruszasz się prawie codziennie.

Warzywa i owoce

Zbilansowana dieta pomaga nawet szczepionkom. Badacze z Irlandii Północnej zaprosili do eksperymentu 83 osoby w wieku 65–85 lat, które jadły najwyżej 2 porcje warzyw i owoców dziennie. Jedna grupa przez 16 tygodni jadła co najmniej 5 porcji, a druga jadła tak jak wcześniej. Po szczepieniu przeciw pneumokokom poziom przeciwciał wzrósł w pierwszej grupie ponad 3-krotnie, a w drugiej niespełna 2-krotnie 11.

Warzywa i owoce to źródło witamin i minerałów, a ich błonnikiem żywi się mikrobiota jelitowa. Organizm potrzebuje tych składników odżywczych przez cały rok, bo bez nich trudno o prawidłową pracę układu odpornościowego. Najprościej dołożyć warzywo lub owoc do każdego posiłku. Dobrze sprawdzi się tu np. czosnek, cebula czy por dodane do zupy.

Zobacz też

Dzika róża (Rosa canina) – właściwości lecznicze, na co pomaga i przeciwwskazania

Hartowanie organizmu

Domowe sposoby na wzmocnienie odporności często zaczynają się od zimnego prysznica. W holenderskim badaniu wzięło udział 3018 dorosłych. Część z nich przez 30 dni kończyła ciepły prysznic zimną wodą przez 30, 60 lub 90 sekund, a część myła się jak zwykle. Osoby z zimnym prysznicem brały o 29% mniej zwolnień chorobowych niż grupa kontrolna. Dni choroby miały jednak tyle samo 12. Takie hartowanie organizmu nie chroni więc przed infekcją, choć może ułatwić normalne funkcjonowanie w jej trakcie.

Jeśli chcesz spróbować, zacznij od 30 sekund zimnej wody na koniec prysznica. To krótki, kontrolowany chłód, po którym od razu się wycierasz i ogrzewasz. Dwadzieścia minut z przemarzniętymi stopami to coś zupełnie innego.

Wzmocnienie organizmu po chorobie

Po infekcji daj sobie kilka dni na regenerację organizmu. Po gorączce zadbaj o nawodnienie organizmu, bo z potem tracisz sporo wody. Jedz regularnie, nawet jeśli nie masz apetytu. Białko z jaj, nabiału, ryb czy strączków jest potrzebne do odbudowy tkanek i przeciwciał. Śpij tyle, ile potrzebujesz. Do treningów wracaj stopniowo. Zacznij od spacerów, a intensywny wysiłek odłóż na kilka dni po ustąpieniu objawów. Tak krok po kroku możesz wzmocnić osłabiony organizm. Kaszel może utrzymywać się dłużej niż inne objawy. Kiedy iść z nim do lekarza, przeczytasz w części o konsultacji lekarskiej.

Sprawdź także

Jak stosować propolis na przeziębienie

Suplementy na odporność: fakty i mity

Witaminy i minerały są potrzebne do prawidłowego funkcjonowania układu immunologicznego, ale więcej nie znaczy lepiej. Jeśli niczego Ci nie brakuje, preparaty na odporność w większości nie zmniejszą liczby infekcji. Na zapas też nimi nic nie zbudujesz, a niektóre minerały w nadmiarze szkodzą.

Ośnieżona gałąź w zimowym lesie z grudką śniegu w kształcie ptaka

Mit: witamina D chroni przed infekcjami

Witamina D nie chroni przed infekcjami dróg oddechowych osób, które nie mają jej niedoboru 13. Przyjmowana codziennie w dawce 400–1200 j.m. może co najwyżej nieznacznie zmniejszyć ich ryzyko 14. Suplementacja ma więc sens wtedy, gdy badanie pokaże niedobór. Wybieraj małą dawkę codziennie zamiast dużej raz w miesiącu.

Mit: witamina C chroni przed przeziębieniem

Witamina C przyjmowana regularnie nie zmniejsza liczby przeziębień. Skraca je tylko nieznacznie, a łykana dopiero przy pierwszych objawach nie daje wyraźnego efektu 15. Tabletki z witaminą C nie są więc sposobem na uniknięcie infekcji.

Mit: multiwitamina chroni seniora przed infekcjami

Tabletka z witaminami i minerałami nie wzmacnia układu odpornościowego seniorów, którzy dobrze się odżywiają, i nie zmniejsza liczby ich infekcji 16. Ma sens przy ubogiej diecie albo potwierdzonym niedoborze.

Mit: oczyszczanie z toksyn wzmacnia odporność

Kuracje detoks obiecują, że usunięcie toksyn z organizmu wzmocni odporność. Nie ma jednak żadnych dowodów, które by to potwierdzały. Szkodliwe dla zdrowia człowieka substancje na bieżąco usuwają wątroba i nerki. Co więcej, część diet oczyszczających dostarcza tak mało białka, że nie pokrywa nawet podstawowego zapotrzebowania 17. Tymczasem z białka organizm buduje przeciwciała i komórki odpornościowe. Taka kuracja może więc odebrać układowi odpornościowemu budulec, zamiast go wzmocnić.

Fakt: niedobór witaminy B12 osłabia odporność

Witamina B12 jest potrzebna limfocytom T i komórkom NK, które niszczą komórki zakażone wirusami. U osób z niedoborem B12 limfocytów T jest mniej, a komórki NK działają słabiej. Po dwóch tygodniach uzupełniania B12 te parametry się poprawiały 18. Witamina B12 wzmacnia układ odpornościowy wtedy, gdy jej brakuje. Niedobór częściej mają seniorzy, weganie i osoby, które długo przyjmują metforminę (np. Siofor, Metformax) albo leki na nadkwasotę (np. Polprazol, Helicid, Controloc) 19. Jeśli to Ciebie dotyczy, zbadaj poziom B12, zanim sięgniesz po suplement z B12 lub kompleks witamin z grupy B.

Fakt i ryzyko: selen

Selen wspomaga odporność u osób, które mają go za mało. Limfocyty T reagują wtedy sprawniej, a organizm szybciej pozbywa się wirusów 20. W nadmiarze szkodzi, a pierwszym objawem jest wypadanie włosów. Nie przekraczaj 255 µg dziennie ze wszystkich źródeł i nie łącz suplementu selenu z codzienną garścią orzechów brazylijskich 21.

Ryzyko: cynk w nadmiarze

Przyjmowany długo w dużych dawkach cynk obniża poziom miedzi i może osłabić odporność, zamiast ją wzmocnić 22. Jak dobrać formę i porę przyjmowania cynku, przeczytasz w artykułach Kiedy brać cynk – rano czy wieczorem? oraz Jaki cynk jest najbardziej przyswajalny?

Jakie badania warto rozważyć?

Nie ma jednego badania, które zmierzy odporność organizmu. Jeśli często chorujesz, zacznij od morfologii krwi z rozmazem, glukozy, witaminy D, ferrytyny i witaminy B12. Żadne z nich nie mierzy pracy układu odpornościowego wprost, ale dają obraz stanu organizmu i wyłapują najczęstsze przyczyny częstych infekcji.

BadanieCo pokazujeKiedy je zrobić
Morfologia krwi z rozmazemLiczbę białych krwinek, czyli komórek układu odpornościowego, oraz niedokrwistośćPrzy częstych infekcjach i przewlekłym zmęczeniu
Glukoza na czczoCzy poziom cukru we krwi jest prawidłowyPrzy częstych infekcjach i ranach, które długo się goją
Witamina D, czyli 25(OH)DCzy masz niedobór witaminy DPrzed suplementacją i po kilku miesiącach jej stosowania
FerrytynaZapasy żelazaPrzy zmęczeniu, obfitych miesiączkach i diecie bez mięsa
Witamina B12Czy masz niedobór B12U osób starszych, wegan i osób przyjmujących metforminę lub leki na nadkwasotę
Immunoglobuliny IgG, IgA, IgMPoziom przeciwciał we krwiGdy infekcje wracają mimo leczenia, na zlecenie lekarza

Morfologię z rozmazem i poziom immunoglobulin lekarze zlecają jako pierwsze, gdy podejrzewają niedobór odporności 23. Wynik witaminy D poniżej 20 ng/ml oznacza niedobór, a optymalne stężenie to 30–50 ng/ml 24.

Kiedy skonsultować się z lekarzem?

Idź do lekarza, gdy infekcje wracają częściej niż u innych dorosłych, wymagają antybiotyków albo ciągną się nietypowo długo. Sygnałem są też rany, które nie chcą się goić, i zmęczenie, które nie mija mimo odpoczynku. Takie objawy mogą oznaczać, że układ odpornościowy nie działa prawidłowo albo że za spadkiem formy stoi inna choroba.

Nawracające infekcje

Specjaliści od niedoborów odporności zwracają uwagę na 6 sygnałów ostrzegawczych u dorosłych 25.

  • co najmniej 4 infekcje w ciągu roku leczone antybiotykiem, np. zapalenie ucha, oskrzeli, zatok lub płuc
  • infekcje, które stale wracają albo wymagają bardzo długiej antybiotykoterapii
  • co najmniej 2 ciężkie zakażenia bakteryjne, np. sepsa, zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych, kości lub tkanki podskórnej
  • co najmniej 2 zapalenia płuc potwierdzone zdjęciem RTG w ciągu 3 lat
  • zakażenie w nietypowym miejscu albo wywołane nietypowym drobnoustrojem
  • niedobór odporności u kogoś z rodziny

Wrodzone niedobory odporności zdarzają się rzadko. Częściej odporność słabnie przez cukrzycę, leki albo niedobory. Na wizytę zabierz więc listę leków i suplementów. Zapisuj też każdą infekcję. Notuj datę, objawy, czas trwania i przyjęte leki. Taki dzienniczek ułatwi lekarzowi ocenę.

Przewlekłe zmęczenie

Zmęczenie trwające krócej niż miesiąc zwykle wynika z ostrej choroby, np. grypy. Jeśli trwa dłużej, może być objawem choroby przewlekłej, np. niedoczynności tarczycy, niedokrwistości albo choroby układu oddechowego lub krążenia. Gdy utrzymuje się ponad pół roku, lekarze nazywają je przewlekłym 26. Nie zrzucaj go na jesienną chandrę. Zrób podstawowe badania z tabeli powyżej.

Infekcja, która się przedłuża

Po przeziębieniu zwykle czujesz się lepiej po 1–2 tygodniach. Zgłoś się do lekarza w kilku sytuacjach 27.

  • wysoka gorączka trwa dłużej niż 3 dni
  • objawy nasilają się zamiast słabnąć
  • brakuje Ci tchu albo czujesz ból w klatce piersiowej
  • objawy nie słabną po 10 dniach
  • kaszel trwa ponad 3 tygodnie
  • chorujesz przewlekle, np. na cukrzycę, choroby serca, płuc lub nerek
Bose stopy zanurzone w śniegu

Podsumowanie

Kasia łykała suplementy na ślepo, bo nie wiedziała, czy czegokolwiek jej brakuje. Skuteczne sposoby na wzmocnienie organizmu to plan, a nie zakupy w ostatniej chwili. Jeśli chcesz wzmocnić odporność organizmu, rozłóż przygotowania w czasie.

  • We wrześniu zrób morfologię, glukozę i witaminę D. Suplementuj tylko to, czego według badania brakuje.
  • W październiku zaszczep się przeciw grypie, najlepiej rano, i wyśpij się w noc po szczepieniu.
  • Przez cały sezon maszeruj szybko prawie codziennie i dokładaj warzywo lub owoc do każdego posiłku. To proste sposoby na wzmocnienie układu odpornościowego.
  • W domu wietrz sypialnię, nie przegrzewaj jej i dbaj o ciepłe, suche stopy.
  • Jeśli bierzesz kilka preparatów naraz, zsumuj w nich dawki cynku i selenu. Za dużo cynku osłabia odporność, a selenu nie powinno być więcej niż 255 µg dziennie ze wszystkich źródeł.

Żaden ze skutecznych sposobów na wzmocnienie odporności nie da Ci gwarancji, że ominie Cię każdy katar. Zdrowy styl życia pomaga za to wspierać organizm i utrzymać prawidłowe funkcjonowanie układu odpornościowego przez cały rok, a nie tylko w listopadzie.

Źródła

  1. 1. Longterm maintenance of human naive T cells through in situ homeostasis in lymphoid tissue sites. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5367636/
  2. 2. Rhinovirus Biology, Antigenic Diversity, and Advancements in the Design of a Human Rhinovirus Vaccine. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5723287/
  3. 3. Risk of Infection in Type 1 and Type 2 Diabetes Compared With the General Population: A Matched Cohort Study. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/29330152/
  4. 4. Shift Work and Respiratory Infections in Health-Care Workers. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6395171/
  5. 5. Acute cooling of the feet and the onset of common cold symptoms. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/16286463/
  6. 6. Nasal mucociliary transport in healthy subjects is slower when breathing dry air. https://doi.org/10.1183/09031936.93.01090852
  7. 7. Szczepienia dla dorosłych i seniorów – dlaczego są tak ważne? https://www.gov.pl/web/psse-miechow/szczepienia-dla-doroslych-i-seniorow—dlaczego-sa-tak-wazne
  8. 8. Morning vaccination enhances antibody response over afternoon vaccination: A cluster-randomised trial. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC4874947/
  9. 9. Sleep enhances the human antibody response to hepatitis A vaccination. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/14508028/
  10. 10. The Effects of Moderate Exercise Training on Natural Killer Cells and Acute Upper Respiratory Tract Infections. https://www.thieme-connect.com/products/ejournals/abstract/10.1055/s-2007-1024839
  11. 11. Effect of fruit and vegetable consumption on immune function in older people: a randomized controlled trial. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/23134881/
  12. 12. The Effect of Cold Showering on Health and Work: A Randomized Controlled Trial. https://doi.org/10.1371/journal.pone.0161749
  13. 13. The effect of vitamin D supplementation on acute respiratory tract infection in older Australian adults: an analysis of data from the D-Health Trial. https://doi.org/10.1016/S2213-8587(20)30380-6
  14. 14. Optimal methods of vitamin D supplementation to prevent acute respiratory infections: a systematic review, dose–response and pairwise meta-analysis of randomized controlled trials. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC11323636/
  15. 15. Vitamin C for preventing and treating the common cold. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/23440782/
  16. 16. Effect of multivitamin and multimineral supplements on morbidity from infections in older people (MAVIS trial): pragmatic, randomised, double blind, placebo controlled trial. https://doi.org/10.1136/bmj.331.7512.324
  17. 17. Detox diets for toxin elimination and weight management: a critical review of the evidence. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/25522674/
  18. 18. Immunomodulation by vitamin B12: augmentation of CD8+ T lymphocytes and natural killer (NK) cell activity in vitamin B12-deficient patients by methyl-B12 treatment. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/10209501/
  19. 19. Vitamin B12 – Fact Sheet for Consumers. https://ods.od.nih.gov/factsheets/VitaminB12-Consumer/
  20. 20. An increase in selenium intake improves immune function and poliovirus handling in adults with marginal selenium status. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/15213043/
  21. 21. Scientific opinion on the tolerable upper intake level for selenium. https://doi.org/10.2903/j.efsa.2023.7704
  22. 22. Zinc – Fact Sheet for Consumers. https://ods.od.nih.gov/factsheets/Zinc-Consumer/
  23. 23. Essentials of PID diagnosis. https://www.immunodeficiencyuk.org/wp-content/uploads/2024/02/Essentials-of-PID-diagnosis.pdf
  24. 24. Witamina D – skutki jej niedoboru i nadmiaru oraz źródła pokarmowe. https://www.mp.pl/pacjent/dieta/zasady/62906,witamina-d-skutki-jej-niedoboru-i-nadmiaru-oraz-zrodla-pokarmowe
  25. 25. The 6 ESID warning signs for ADULT primary immunodeficiency diseases. https://esid.org/?p=5092
  26. 26. Ciągłe zmęczenie – przyczyny i choroby, których może być objawem. https://www.mp.pl/pacjent/objawy/360967,ciagle-zmeczenie-przyczyny-i-choroby-ktorych-moze-byc-objawem
  27. 27. Common cold. https://www.nhs.uk/conditions/common-cold/

↑

Zapisz się do newslettera, aby otrzymywać od nas wiedzę o ziołach, suplementach i zdrowiu, regularne rabaty oraz wieści zza kulis!

Wprowadzając i zatwierdzając swoje dane, wyrażasz zgodę na otrzymywanie newslettera oraz zgody marketingowe na zasadach określonych w Regulaminie

© MagicznyOgród 2026. All Right Reserved.
e-commerce platform by

Metody dostawy
InPost
GLS
DPD
Poczta Polska
Metody płatności
Visa
MasterCard
Przelewy24
BLIK
PayPal
more